"Hej Panie, wiôldżi Bòże
wdzãczny jem Cë za mało
Za lata bùrz i sztormów
Jaczé sã przeżëc dało."

 

Fragment piosenki "Morze" (sł. i muz. J. Wydra) skaszëbił  Eugeniusz Gòłąbk

 

Dola rybaka
Od zawsze głównym zajęciem Kaszubów było rybactwo morskie i jeziorne. Ryby w ich życiu zawsze zajmowały miejsce szczególne. Łowieniem ryb na morzu zajmują się rëbôcë gronowi, w jeziorach zaś łowią rëbôcë moli. Pomorze leży nad Bałtykiem - Wielką Wodą, ale jest też Mała Woda - czyli Zatoka Pucka oddzielona od pełnego morza Mierzeją Helską. Zatoka nazywana tez jest Córką Morza.

Ważną rzeczą dla rybaków morskich była i jest plaża - sztrąd. Tu zbierano bursztyny a także skarby wyrzucane przez morze, na przykład z rozbitych statków. Żony rybaków czekały na swych mężów wracających z darami morza. Dzisiaj ta tradycja nieco zbladła. Rybacy oprócz tego że eksploatują morze, potrafią też dokonać cudów kulinarnych. Śledzie i węgorze można osolić w garnku, są wtedy doskonałe jako zakąska, ale też jako dodatek do prażnicy czyli jajecznicy na węgorzu. Rarytasem jest bantczi - dawna klasyczna potrawa z flądry (rybę suszoną na słońcu owija się w papier i piecze na węglu drzewnym).

Rybacy i żeglarze mają na Pomorzu orędowniczkę w osobie Matki Bożej w Swarzewie. Dawniej ludzie morza mieli jeszcze inną patronkę - św. Barbarę - miała nawet swoją, nieistniejącą już kaplicę w Pucku. Nie zawsze ta opieka wystarcza by szczęśliwie wszyscy wrócili z morza do domów. Wielu z nich pozostało gdzieś na zawsze w słonych wodach Bałtyku. Neptun swoje żniwo zbiera do dzisiaj.
W Bałtyku od wieków poławiano dorsza. "Rzekomo kiedyś chciał on nawet zostać królem bałtyckich ryb. Nie udało się to i królem został najszybszy w Bałtyku śledź. Flądrze wtedy tak się z zazdrości pysk wykręcił, że pozostał krzywy i w dodatku pływa na bok przewrócona...".

 
Rybacy łowiący w jeziorach mieli pracę nieco bezpieczniejszą. Wody jezior były i są nieporównywalnie spokojniejsze niż wody morskie. Są dwa sposoby łowienia darów jezior, zależnie od rodzaju stosowanej sieci. Najbardziej rozpowszechniona sieć to klepa, ma kształt długiego miecha z podwójnym rozgałęzieniem na końcu. Od niego odchodzą dwa długie łyka kręcone w powrozy. Rybacy zanurzają tę sieć w jeziorze i odpływają od siebie na kilka metrów tak, aby ich łódki stały pod kątem 50 stopni. Następnie wychodzą z łódek w swych gumowych skórzniach do wody, ciągną jednocześnie liny i układają je na dnie łódek. Zbliżają się do siebie a ryby napędzają do sieci drewnianymi klepkami. Są one przymocowane do lin w odstępach maksymalnie metrowych, mają szerokość kilku centymetrów i długość około 50 cm. Nimi właśnie rybacy klepią po wodzie stąd nazwa sieci - klepa. Podobno sieć ta pochodzi z drugiej strony Wisły, gdzie używana była od XIV w.

Drugim rodzajem sieci jest kłomka. Składa się ona z długiej, kilkumetrowej tyki, przymocowanej do ram w kształcie czworoboku. Tworzy on obwód sieci, do którego przymocowane są dwa krzyżujące się pręty. Konstrukcja ta jest obciągnięta siecią. Rybak wchodzi do jeziora jak najdalej i trzymając otwór kłomki zwrócony ku sobie, zanurza ją za pomocą tyki w miarę daleko i głęboko. Potem cofa się ku brzegowi ciągnąc za sobą sieć. Ryby łapane w ten sposób nie mają szans się wydostać. Siecią tą łowi się najczęściej w nocy. Mniejszą odmianą kłomki jest kaszorek. Łowi się nim karasie. Istniały tez inne sieci, już dzisiaj zapomniane - bruszka.

Jest jeszcze jedna sieć, królewska, zwana na Kaszubach niewodem. To sieć w kształcie stożkowatego wora (nazywanego matnią) ze "skrzydłami", które rozpostarte szeroko, półkoliście zaganiają ryby do matni. Łodzie zwane czólnami kiedyś gęsto występowały na brzegach jezior. Łódkę tę robiono z wydrążonego pnia sosny. Rybacy podczas sezonu nie wypuszczali na jeziora kobiet. Przez dwa miesiące nocowali nad jeziorami a każdy dzień kończyli ucztą rybną. Ryby jadano wraz z ośćmi uważając, że czyszczą one żołądek i dają długie życie. Zmielone ości dodawano też do ciasta, z którego był wypiekany chleb.
Kaszubi jadali i jadają ryby w najróżniejszych postaciach: pieczone, gotowane, smażone marynowane czy duszone. Niezależnie jednak od sposobu przyrządzenia ryba powinna być w całości, wraz z głową i ogonem. Bo ryba, to ma być ryba.

Gburzy
Tradycyjnym zajęciem była też uprawa ziemi. Gospodarza posiadającego chatę i ziemię określa się słowem gbur, które na Kaszubach wcale nie jest obraźliwe. Zamożniejsi gburzy hodowali też konie i drób, zwłaszcza gęsi. Gospodarstwo rolne było nie tylko wytwórnią, ale też przetwórnią żywności. W piecach stojących obok domu suszono owoce, grzyby i jagody na brzad. Suszono tam też chleb oraz słomę lnianą, z której potem wyrabiano przędzę. W dębowych beczkach kiszono kapustę, zaś w kamionkowych garnkach zasalono przysmak kaszubski - posiekaną gęsinę (obonę). Kobiety oprócz tego że brały czynny udział w prowadzeniu gospodarstwa, znajdowały jeszcze czas na szycie i haftowanie.

Oryginalny strój kaszubski wyszedł z użycia w XIX w. i trudno jest go odtworzyć. Wiadomo jednak, że kobiety nosiły szerokie, okładane spódnice z cienkiej wełny, w kolorze wiśniowym, zielonym, niebieskim i żółtym. Bluzki odświętne były białe, zakładano na nie gorseciki. Panny zdobiły głowę wiankiem z kwiatów, a kobiety złotnicą czyli aksamitnym czepcem, haftowanym złotą lub srebrną nicią. Mężczyźni nosili spodnie z płótna, sukna lub skóry, które wpuszczali w buty z szeroką cholewą. Odświętna koszula mężczyzny też była biała. Noszono na niej kamizelkę bez rękawów lub z rękawami. Męskim strojem wierzchnim była sukmana. Noszono też kapelusze filcowe lub słomkowe a także futrzane czapki.
Kobiece odświętne stroje były przepięknie haftowane przede wszystkim motywami kwiatowymi. O barwnych strojach i motywach haftu kaszubskiego - w kolejnej opowieści.

 

Pielgrzymka morska
Mają Kaszubi niezwykle barwną tradycję – morską pielgrzymkę. Jest to jeden z ważniejszych dni w roku dla każdego Kaszuby, a zwłaszcza rybaka. Rybackie jednostki z Kuźnicy, Władysławowa, Jastarni, Chałup, Juraty i Helu, mieszkańcy oraz turyści, którzy zjeżdżają z różnych stron kraju, mają możliwość uczestniczenia w jedynej w kraju morskiej pielgrzymce.
Pielgrzymka Morska na Zatoce Puckiej odbywa się w dniu patronów parafii (29 czerwca), według tradycji od 1217 roku, kiedy to nadano Puckowi przywilej organizowania jarmarków.

Początkowo na jarmark przybywali rybacy z Mierzei Helskiej, by uczestniczyć w święcie swoich patronów oraz by zakupić towary niezbędne w gospodarstwie domowym, a także w pracy. Zaniechano ich po 1922 roku, kiedy to wybudowano linię kolejową łączącą Hel z krajem. Dopiero w 1981 roku helscy rybacy powrócili do wcześniejszych tradycji.
W tej pierwszej po latach pielgrzymce wzięło udział 50 łodzi i kutrów rybackich, udekorowanych zielonymi krzyżami splecionymi z gałęzi, wizerunkami swarzewskiej Gwiazdy Morza i flagami oraz proporcami z kaszubskim Gryfem.

Od tamtej pory pielgrzymka odbywa się co roku. Trasa wiedzie z Kuźnicy, gdzie na mszy św. zbierają się rybacy z całego półwyspu helskiego, przez Zatokę Pucką, która tego dnia symbolizuje galilejskie jezioro. Na jednej z łodzi umieszczone jest malowidło przedstawiające Chrystusa wyciągającego dłoń do tonącego Piotra. Pielgrzymka kończy się odpustem w puckiej farze św. Apostołów Piotra i Pawła.
Po południu rybackie łodzie odpływają, a pielgrzymi żegnani z nadzieją na kolejne spotkanie, śpiewają kościelne pieśni piękną kaszubszczyzną.
Całkiem współcześnie wzbogaca się ten dzień wieczornymi koncertami muzyki nadmorskiej. Rozlegają się wtedy na Rynku w Pucku „Kaszubskie tony nad Puckim Morzem”, a folklor kaszubski – język, muzyka i barwne stroje – ożywiają śpiące uliczki nadmorskiego miasteczka.

(Na podstawie http://www.moje-morze.pl/kaszub.html )

Fot. P.Breza